Basic HTML Version
19
Επαγγέλματα - Συντεχνίες
Ιστορικό πλαίσιο
Οι εργαζόμενοι στις πόλεις της πρώιμης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν οργανωμένοι σε ενώσεις (collegia) σύμφωνα
με τη ρωμαϊκή παράδοση. Οι ενώσεις ή σωματεία, που τελούσαν υπό την εποπτεία του κράτους και ενεργούσαν ως
νομικά πρόσωπα, απέβλεπαν στην προστασία των
συμφερόντων και την ενίσχυση της συνοχής των
μελών τους, τη διατήρηση του ανταγωνισμού σε λογικά
πλαίσια και τη μετάδοση τεχνογνωσίας (διά της
μαθητείας), την εκπροσώπηση των διάφορων κλάδων
ενώπιον των αρχών και τη διατήρηση της πολιτικής
επιρροής τους. Ασφαλώς τα σωματεία, όσο δεν ήταν
εξαρτημένα από ισχυρούς προστάτες ή την κεντρική
εξουσία, αποτελούσαν φορείς πολιτικής πίεσης. Από
τον 3ο αι. μ.Χ. και εξής, τα σωματεία αποτελούσαν
υπολογίσιμο παράγοντα οικονομικής σταθερότητας και
γι’ αυτό οι αρχές επιδίωκαν να προσδέσουν τους
επαγγελματίες στη δουλειά τους, να επιτύχουν σταθεροποίηση των τιμών και να αποτρέψουν έλλειψη αγαθών στην
αγορά.
Τα σωματεία της πρωτεύουσας βρίσκονταν υπό τον άμεσο έλεγχο του επάρχου της Πόλεως (praefectus Urbi).1 Στην
πράξη η εξάρτησή τους από το κράτος ήταν περιορισμένη, όπως υποδηλώνουν οι φορολογικές απαιτήσεις των
επαγγελματιών της βασιλεύουσας από τον Ιουστινιανό Α΄. Αν κρίνουμε από μια απεργία των οικοδόμων στις Σάρδεις
(459) και το αίσθημα επαγγελματικής αξιοπρέπειας που αποπνέουν οι ταφικές επιγραφές της Κωρύκου, οι συντεχνίες
των επαρχιακών πόλεων απολάμβαναν ακόμα μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Οι συντεχνίες επιτελούσαν γενικά τρεις
λειτουργίες συγχρόνως: α) προωθούσαν τα δικά τους οικονομικά συμφέροντα, β) αποτελούσαν μέσο ελέγχου της
οικονομίας από το κράτος και γ) ήταν ενώσεις με έντονη πολιτική δράση. Από τη χρονική συγκυρία εξαρτιόταν κάθε
φορά ποια από αυτές τις λειτουργίες επικρατούσε.
Οι «σκοτεινοί χρόνοι»
Στη διάρκεια του 7ου και 8ου αιώνα, περίοδος βαθιάς παρακμής του αστικού βίου, φαίνεται ότι οι συντεχνίες της
Κωνσταντινούπολης γνώρισαν προσωρινή κάμψη, χωρίς να εξαφανιστούν πλήρως. Τα μέλη τους αναφέρονται στις
πηγές ως εργαστηριακοί. Εργαστηριακοί έλαβαν μέρος στην αβαρική εκστρατεία του Ηρακλείου (623), επάνδρωσαν το
βυζαντινό στόλο στην επιχείρηση κατά της Χερσώνος (695) και υποχρεώθηκαν να ορκιστούν πίστη στο Λέοντα Δ΄
(776).
Οι συντεχνίες της Κωνσταντινούπολης το 10ο αιώνα
Το Επαρχικόν Βιβλίον
Στις αρχές του 10ου αιώνα, η οικονομία της αυτοκρατορίας είχε ανακάμψει και οι συντεχνίες της πρωτεύουσας ήταν
πολλές και ακμαίες. Η κατάσταση αυτή αντανακλά το δυναμισμό και την προϊούσα εξειδίκευση της βυζαντινής αστικής
οικονομίας. Ακριβώς την εποχή αυτή χρονολογείται το ΕπαρχικόνΒιβλίον (εκδόθηκε ως διατάξις επί της βασιλείας του